هجرانی ها

               (یازده دوبیتی منتشر نشده از دبیری جوان)

نگاهی به قالب دو بیتی در شعر دری

                         نوشته ی محمد مهدی حسنی

چون قدح گیریــــــــم از چرخ دوبیتی شنویم

به سمن برگ چو می خورده شود لب ستریم (منوچهری)

چندی پیش در آخرین نشست دوستانه مشترک با رضا دبیری جوان و تقی خاوری،  وقتی از رضا دبیری خواستیم شعر بخواند، برایمان دو بیتی های تازه گفته ی خود را خواند، او گفت: "بی آنکه خود بخواهد چند وقت است که فقط دو بیتی می سراید."  و ادامه داد: "چون اقتضای حال و شورش سرودن در این نوع قالب است، از این رو هراسی از نقـاّدان ادبی ندارد، که چه بگویند؟ ".

در ادب فارسی دو بیتی یا فهلوی یا ترانه ،  یکی از بهترین (شیرین و گوش نواز و لطیف ترین)، کهن ترین، کوتاه ترین، ساده و ملایم وزن ترین و مردمی ترین  (نزدیک به زبان عامیانه) و آزادترین قالب شعری کلاسیک برای  بیان لخت و مستقیم احساس درونی گویندگان دری است و این ویژگی ها موجب شده،  این قالب نه در بین خواص، با درون مایه های ویژه عاشقانه و عارفانه خود که  در میان روستائیان و مردم عادی خراسانی، هزاره، لرستان، گیلان و مازندران، بوشهر و سایر شهر های فارسی زبان خواستار فراوان داشته باشد.

ماندگاری دوبیتی های عامیانه و رواج  دوبیتی های بزرگانی مانند بابا طاهر و فائز دشتستانی  در میان مردم روستایی و شهری، بیانگر جاری شدن این رود سترگ  از طبیعت بکر و صحرا ها و در یک کلام، تنفس صاف و صادق و آسان بی شائبه ی احساس ها است که به دل می  نشیند.

شمس قيس رازي در کتاب ارزشمند "المعجم في معايير اشعار العجم"، در رابطه با پدید آمدن وزن رباعی و دو بيتي، داستانی عجیب نقل می کند که  بر اساس آن، نخستین بار شاعری (رودکی) این وزن را از کودکی که دارای ذکای طبع و صفای قریحت بوده به هنگام جوزبازی، می شنود. در منظر شاعر، وزن آن مقبول و نظمش مطبوع به نظر می رسد، پس به قوانین عروض مراجعه کرده و می بیند که از فروعات بحر هزج است.

قيس رازي ضمن شمردن وزن های مختلف در باره این قالب شعری ، معنایی بلیغ گفته است:  " کی خاصّ و عام مفتون این نوع شذه اند،  عالم و عامي مشعوف اين شعر کشته (گشته)، زاهد و فاسق را در آن نصيب،  و صالح و طالح را بذان رغبت. کژ طبعاني کی نظم از نثر نشناسند و از وزن و ضرب خبر ندارند، به بهانه ی ترانه ی در رقص آيند، مرده دلاني که ميان لحن موسيقار و نهيق حمار فرق نکنند و از لذت بانگ جنگ (چنگ)  به هزار فرسنگ دور باشند، بر دو بيتي جان بدهند. بسا دختر خانه کی بر هوس ترانه در و دیوار عصمت خوذ در هم شکست.  بسا ستّی کی بر عشق دوبیتی تار. و بوذ بیراهن عفّت خویش برکسست. و به حقیقت هیچ وزن از اوزان مبتدع و اشعار مخترع، کی بعد از خلیل احداث کرده اند، به دل نزدیکتر و در طبع آویزنده تر ازین نیست ..."(1)
گویند دو بیتی عمری دراز دارد و  وزن تکامل یافته و عروضی شده نوعی از شعرهای هجایی و ترانه های نیمه عروضی روزگار ساسانیان است، چنانکه به گفته ی استاد  شفیعی کدکنی موفقیت دو قالب دو بیتی و رباعی  در ادب فارسی و توفیق نیافتن  آن در ادب تازی و فهلویات خواندن آن، و هم شکل بودنش با لحن اورامن نشان می هد که آن دو از خصایص شعر فارسی کهن است. (2) و شادروان استاد محجوب دوبیتی را در کنا ر رباعی و مثنوی، از زمره قالب هایی می داند که رنگ و بوی ایرانی و فارسی دارد (3) و  آقای دکتر کامگار پارسی ، نیز با نقل یک  دوبیتی پهلوی و شعری از درخت آسوریک  و غیره،  بحر هزج و اجزاء  و ازاحیف آن را دارای سبقه ایرانی دانسته  که به این ترتیب باید حلقه ی رابط بین شعر پیش از اسلام و بعد از اسلام باشد و تازیان اگر شعری داشته و گفته،  وام دار فرزندان این خاک و بوم بوده اند. (4)

به لحاظ قدمت،  سوای فهلویات بندار رازی شاعر دوران آل بویه  و باباطاهر،  و دوبیتی های بانو دایه تبریز اورامی ( شاعره کرد قرن 4) یکی از شعرهای شهید بلخی ، دوبیتی مشهور زیر است که بیانگر همگانی بودن دوبیتی در سخن  و همیشگی و یکتاه بودن درد اندوه  در معنی،  از دوران کهن تا کنون است، و این دو بیتی یحتمل،  تا هزاران سال دیگر مانند امروز  تر و تازه خواهد ماند:

                         اگر غــــم را چو آتش دود بودی                 جهان تاریک بودی جاودانه

                         در این گیتی سراسر گر بگردی                 خــــــردمندی نیابی شادمانه 

 شاید آنان که دبیری جوان را با شعرهایش در "کتاب جمعه" و چهار دفتر شعر منتشرشده اش:  "رویش"، "در دهان باد"، "روی  پله عشق" و "در گرگ ومیش صدا"  می شناسند برایشان عجیب بنماید که همان رضا دبیری،  گوینده این دوبیتی ها یا به قول خودش "سوز و گداز و هجرانی ها" است. ولی واقعیت این است که این دو دبیری جوان یکی هستند  و  با هم تفاوت ذاتی ندارند، هر دو  سر بیان شعر و  شعور و شیدایی،  اما در دو موقعیت متفاوت دارند. زیرا سوای دارا بودن معلومات ادبی،  این عاطفه شاعر و حال شاعر است که به او فرمان می دهد احساسش را در قالب نو یا کلاسیک بازگو کند و نیمایی یا شعر سپید بسراید.

به هر حال حقیر از شنیدن و خواندن این دو بیتی ها لذّت بردم  و می دانم که هرکس عاری از تعصب نقادان و تندرفتگان   و  وسواس به جاماندگان باشید و از شعر،  تنها عاطفه و انتقال یک حس آنی و مخیّل شاعرانه را بخواهید، با من همراه است.

                ***1

تو را بینم بلــــرزد دست و پایم

بگیرد  در گلــو،  ناگــه صدایم

سخن گویــد نگاهت، بــا کنایه

خجل گـــردم،  ببندم چشم هایم

               ***2

به اشک چشم، شب را تر کنم من

دلـــم را چون گلــی پر پر کنم من

اگـــر سوزد  به آتش،  هیزم جهل

خـــــودم را شعلـــــــه آذر کنم من

               ***3

بجــــوشد از زمین، پونه،  لب آب

بــــــروید جــــــام لاله زیر مهتاب

بهار آمد که تا هر روز و هر شب

بیفتــــــد قلب عاشق در تب و تاب

               ***4

وجود من به موئی بسته مانده

زمان بر نطع جــــلادم نشانده

نوشتـــم روی دیــوار رهایی :

کسی خط مرا هرگـز نخوانده

               ***5

نه از سر می رود یک دم هوایش

نه بتـــوانـــــم بگیـــــرم ردّ پایش

سخـــــن با من، کــه آزادی نگفته

ولــــی از دور بشنیــــدم صدایش

               ***6

نه مـــن سنگـی زدم بر شیشه هاتان

نـــــه آتش گشتـــه ام در بیشه هاتان

درختــــــی بوده ام روئیده از سنگ

که شد زخمی به ضرب تیشه هاتان

               ***7

جنونـــم گل کنـد، آباد گردم

سراسر شعلـه و فریاد گردم

بسوزم پوستین پار و پیرار

ز پنــــدار پـــدر آزاد گردم

               ***8

 عجب دردی است دوری از رهایی

نشــــد پیـــــــــــدا بـــرای او دوایی

همـه دنیـــــــــــا در آغوشش گرفتند

به غیر از من که کرد از من جدایی

               ***9

مرا این شاعری از ره بــــه در برد

نه با پایـــم که او بی پـــا و سر برد

سخن سنجی به کارم عشوه ای کرد

مـــــــرا آتش زد و او شعله ور برد

               ***10

دلــم از دست این دنیا شکاره

تنــــم در زیر بــــار روزگاره

بجزّم همچو ماهی من به تابه

قـــراری جان من هرگز نداره

               ***11

خزان از بـــاغ من بیرون نمیره

یکــــــی دست منو امشب بگیره

که هم مستم هم اینجا کس ندارم

صــــــــدای من به زنجیر اسیره

                                                                            ((((((((((((((((()))))))))))))))))))))))))))

پانوشت ها:

1 – المعجم فی معاییر اشعار العجم، شمس الدین محمد بن قیس رازی، به تصحیح علامه زنده یاد محمد بن عبدالوهاب قزوینی، و استاد مدرس رضوی، کتابفروشی تهران، بی تا – صص 112تا114

2 - موسیقی شعر، دکتر محمد رضا شفیعی کدکنی، تهران، موسسه انتشارات آگاه، چاپ چهارم، تابستان 1373 -  ص 217

3 – سبک خراسانی در شعر فارسی،  تالف دکتر محمد جعفر محجوب، تهران، انتشارات فردوس و جامی، چاپ اول، بی تا،  ص 98

4 -  رباعی و رباعی سرایان از آغاز تا قرن هشتم هجری ،  تالیف : مرحوم دکتر محمد کامگار پارسی ، به کوشش دکتر اسماعیل حاکمی ،  انتشارات دانشگاه تهران ،  چاپ اول ،  تیرماه 1372 ، تهران ،  ص 35 و 90

شعری تازه از رضا دبیری جوان

آی هم کاسه ی من

آی هم مسلک و همسایه ی من

آی سرباز دلیر

آی جاندار وطن *

آن کبوتر که از این سینه ی صحرایی من باز به پرواز آمد

                                     به اسارت تو مبر،

                                                    با گلوله تو مزن.

خشم می بارد از آن چشم قشنگ تو ولی

مادران من و تو، 

در سر چشمه و رود

                                      شسته اند پیرهن خون آلود.

سرنوشت من و تو

                        همچو زنجیر به هم پیوسته.

کودکی  من وتو

اندرین کوچه ی بن بست گذشت

 همه پرورده ی این خاک جگر سوخته ایم

آب و نان من و تو

                         از سر سفره ی این خاک اهورائی بود

زیر خورشید دُرافشان همین خاک

                                        همه روئیدیم

من و تو یا تو و من

اندرین خاک شویم

                       خاک یکی خشت گلی

جن به جان تو زده؟!

جای دشمن، تو به جان و تن من افتادی

خاطرت نیست مگر

من و تو ساقه ی یک بوته،

                        گل یک باغیم.

                                               رضا دبیری – 5/5/88

* حافظ :     یار دلدار من ار قلب بدین سان شکند        ببرد زود به جانداری خود پادشهش  

به بهانه روز زن

شعری منتشر نشده از :

                   رضا دبیری جوان

بشکند طلسم حیله روباه،

از دراز دستی

          دست ابلیس را کند کوتاه؛

                      تار موی دختران ایرانی.

از روی بام،  طشت نفاق را

                                   بیاندازد،

 از میهن اهورائی

           دیو و دروغ را

                       براندازد

                        های و هوی زنان ایرانی.

گرد آفرید عشق

                     میان آتش جهل می سوزد

 تا شیوه رهائی را

                        بر مردان خود بیاموزد

دوزخی را

                    به دمی بهشت می سازد

اعجاز خلفت است

               خلق و خوی مادران ایرانی.

                          رضا دبیری جوان - 27/2/86

یادآوری :    طرح و تصویر کارتونی از هنرمند گرامی خانم فیروزه مظفری است که در روزنامه اعتماد ملی دوشنبه 25/3/88 ، ص 23 به صورت سیاه و سفید منتشر شده است و با پوزش از صاحب اثر، افکت های رنگی آن از ماست.

دو شعر تازه دیگر از دبیری جوان

          برای دوست دیر بدست آمده ام محمد مهدی حسنی

             دست بردی، میان انبانم

             گُر گرفتی ز آتش جانم

            خون دل می زند همی بیرون

            از لب و از دهان و دندانم

            آب دریا نمی کند خاموش

             دل آتش گر  هراسانم

             سدّ صبرم اگر شود لبریز

             برقم و رعد،  باد و طوفانم

              تو بیا تا به تو بگویم من

              درد من از تو است و درمانم

                              دبیری جوان - 29/2/88

آسمان با تو باز آبی شد

                   آفتاب مهر تو،  تابید.

سرخ شد غنچه های بوسه ی تو

سبز شد خنده بر لبان عشق

پر ستاره شد و شب و ماه

   سر نهاد و روی سینه ات خوابید   

                                 دبیری جوان -  16/10/ 87

 تصویر(کار سهراب سپهری) برگرفته از : فراسوی نیک و بد

دیداری دوباره با رضا دبیری جوان

                          و دو شعر تازه از او

نوشته ی  محمد مهدی حسنی

دیشب دوست شاعر و پژوهشگر مشترک : تقی خاوری، دیگر شاعر خوش گو دیارمان: رضا دبیری جوان را به دفترم آورد، با اینکه در خلال سالهای 65 و 66 با معرفی رضا افضلی در دو یا سه جلسه دوره شعرخوانی آنان انبازی داشتم و  ایجاد الفت و نزدیکی میان ما دو نفر در همان دیدار کوتاه،  موجب شد تا دبیری یکی از شعر های تازه گفته خود را فی المجلس برایم بنویسد و با قید "برای محمد مهدی حسنی دوست تازه یافته ام...." در بالای نوشته، آن را به من دهد، از آن وقت  22 سال می گذرد،  مشکلات روزگار  و گرفتاری ها موجب شد، که یکدیگر را نبینیم  ولی دورادور،  علقه خود را با او و با خواندن شعرهایش – که گاه و بیگاه در مطبوعات و کتاب ها نشر می یافت - حفظ کردم .  اما قضیه من فرق داشت زیرا چون او،   هنر گویش و زایش شعر  و نیز نشر آن را نداشتم، پس به مصداق هر که از دیده رود از دل برود، از سوی او فراموش شدم. تا اینجای قضیه،  چیزی غیر عادی دیده نمی شود،  بنابراین بهانه نوشتن یاداشت حاضر چیست؟ اجازه بدهید  یگویم ....

دیشب وقتی از پاسخ دادن و انجام کارهای ارباب رجوع دفتر فارغ شدم، سه نفری، یک دو ساعتی گپ زدیم، پس همان الفت و نزدیکی 22 سال پیش مکرر شد و دبیری جوان نسخه ای از آخرین دفتر شعر خود (در گرگ و میش صدا)  را به من پیشکش کرد.  جالب اینجا بود که در تقدبم نامچه کتاب،  درست همان عبارات  22 سال پیش را با خط خرچنگ و قورباغه خود تقریر کرد : " برای محمد مهدی حسنی دوست تازه یافته ام....".

برای بنده که به قول میرزا صائب هشیاری او را در نشست  مستان انتظار می کشیدم،

"کفاره شراب خواریهای بی حساب،          هشیار در میانه مستان نشستن است"(1)

این قضیه ابتدا برایم ناخوشایند بود و در زیر لب  سروده بخارائی را تکرار کردم :

ما را چو روزگار فراموش کرده ای

یارا شکایت از تو کنیم یا ز روزگار(2)

ولی او بانگ مرا نمی شنید و دغدغه ذهنم را نمی دید. اول روم به دیوار و دور از جان او فکر کردم، خدای نکرده،  دبیری جوان ( که دیگر وجه تسمیه بخش دوم شهرت او بی مسمی شده است.)  حافظه اش را از دست داده وخدای ناکرده آلزایمر گرفته است...  شاید آنفولانزای خنزیری گرفته و پیش از آمدن، شربتی سکرآور نوشیده است، همان ها که روی شیشه اش می نویسند : " توجه! به هنگام مصرف دارو از انجام کار جدی مثل رانندگی خوداری کنید." و یا توی راه،  شیطان در جلد خاوری رفته و او را هول داده است طوریکه سرش به جای سفتی برخوردست.

شاید.....

دیدم این ها همه تافته و بافته ذهن و خزعبلات است، پس  به تاسی از روزبهان شیرازی با خود گفتم :

تا چند سخن تراشی و رنده زنی    تا کی به هدف تیر پراکنده زنی (3)

از این رو یواشکی او را خوب و به چشم خریداری نگاه کردم.  هرچند از زمانی که دیده بودمش ، پیرتر می نمایاند و به قول شادروان شاملو برف عمر  - که هیچگاه سر باز ایستادن نداشته و ندارد -  بر سر وموی و ابروی او نشسته بود و طی این مدت مدید همواره با دوره کردن شب و روز، هنوز، به قول تعبیه شده در منقار ِحافظ بزرگ بر سر جوی گناباد ( که الان مشهدی ها رنگ آن را نمی بینند) و یا نمی دانم جوی دیگر نشسته و سیر گذر عمر را نگریسته است، ولی باز هم،  چشمانش نافذ، سخن گفتنش متین و اشاراتش، در انبازی دست و چشم و ابرو،  دل نشین است و قند و نباتی است که پیچش مو و نگاه ناوک انداز را با هم مزه مزه می کشد، و در کنار خاوری تو گویی دوستون بزرگ معبد آناهیتا قبل از هجوم بیگانگانند. که عنقریب از سقف اتاق وآپارتمانهای بالای سر، سر به آسمان زنند.

 پس ایراد کار کجاست؟

گفتم بی تردید، اگر آن طرف معادله معلوم است، حتماً بوی گند مجهول از این طرف مجامله است.

شاید به قول ظهیرالدین فاریابی (متوفی 598 ھ. ق.) تقصیر از ریش سرخی بنده است، که  لابد باید از انعام و لطف او بی نصیب باشم :

عالمی بر فراز منبر گفت                     که چو پیدا شود سرای نهفت

ریش های سفید روز گناه                    بخشد ایزد به ریش های سیاه

باز ریش سیاه روز امید                       باشد اندر پناه ریش سفید

مردکی ریش سرخ حاضر بود              دست در ریش زد چون این بشنود

گفت ما خود در این شمار نه ایم          در دو عالم به هیچ کار نه ایم

بنده آن سرخ ریش مظلوم است         که از انعام شاه محروم است(4)

شاید تقصیر از،  بی ستوری من بوده که آشنایی دومان را  به بیگانگی کشانده است، جنانکه انوری ابیوردی،  عذرش همین بوده است :

مرا دوستی گفت   آخر کجائی                     چرا بیشتر   نزد ما  نیایی

به تشویر گفتم که از بی ستوری                  به بیگانگی می کشد آشنایی(5)

ولی دیدم ، نه بابا این ها  خواب و خیال است و اصل موضوع،  همان مطلبی است که اول اشاره کردم و به او حق دادم، آدم اگر به چیزی ممتاز مانند شعر گفتن و زخمه زدن و دانش داشتن و ... شهرت نیابد،  لاجرم عوام است و چون عوام است در میان این همه سر و کلاه، ناپیدا بودن بودن تالی و عقبه این بدصفتی است.

ایراد ذاتی را بنده دارم  که بدلیل نقصان خانگی،  باید "تازه یافته"  باشم و صفتم  به گیاهی یکساله  ماند که اگر تری و تازگی هم در او پیداست، بسته به اراده میر نوروزی و پادشاه فصل ها پائیز، ناپایدار است و  باید میان ماندن و رفتن مقتول شود.  

چو تو خود می ندانی کیستی تو                  بگو تا در جهان بر چیستی تو

توئی تو بگو   تا خود کدام است                     تنی یا جان ترا آخر جه نام است

تو این ریش و سر و سبلت که بینی          توپنداری تویی،  نی نی نه اینی

زهی نادان که خود را جسم دانی            رها کن این سخن زیرا که جانی(6)

بگذریم ...

اجازه بدهید وارد مقوله خودشناسی ناصر خسرویی نشویم.  برای اینکه دیدار دیشب ما به یادگار بماند، و همچنین اهل زمخت وکالت و قضاوت،  که شعر دبیری جوان را نخوانده اند، با او آشنا شوند،  دو شعر تازه او را در زیر می آورم.  هرچند دبیری جوان از شعرای نوپرداز قدیمی مشهدی است و همواره شعرهایش در نشریات ادبی متعدد قبل از انقلاب مانند کتاب جمعه و کیهان و نیز پس از انقلاب مانند آدینه و دنیای سخن کرراً نشر یافته است  و اهل ادب و شعر مملکت ما،  او را می شناسند و اگر غیر این باشد، مثال بنده بی مطالعه و ناذوقند .

امیدوارم که دوستی ما این بار پایدار بماند  تا وی برای بار سوم  من را "دوست تازه یافته" خطاب نکند.

                            **** **** **** ****

                                                               برای دوست خوبم : محمد مهدی حسنی

دل من با من نیست.

دل من رفته پی کار خودش.

هم زبان نیست زمان با دل من.

از بهاران بویی

                          به مشامش نرسید.

همه ی پنجره ها را بسته،

                        دست خود کامه باد.

دل من سوخته از آتش رفتار خودش.

داغها دیده دلم رنگارنگ،

داغ آن سرو قشنگ

داغ آن نرگس گویای خموش

داغ آن زلف فرو افتاده

                       که به دل میزد چنگ.

مشق عشق دل من ناتمام است هنوز.

عشوه جهل، دلم را،  زده کرد از دنیا

دست شسته دل من

                  از بهشت و دوزخ

آی دریا! دریا!

                       دل من را تو بیا پیدا کن

                                                             رضا دبیری جوان  19/2/ 88

باز کن پنجره ای

تا هوایی بخورم

من دچار خفقانم،

                                        خفقان، می فهمی؟

دست من بسته، دهانم بسته

در قفس مرده، قناری دلم.

گل وحشی ز من آزادتر است

بی زبانم کرو کور

                       بی زبان می فهمی ؟

بازکن باز

                       دری را که خورشید خرد، پشت آن پنهانست

پیش آزادی و عشق

من همه ی جان و جهان را

                               به گرو بگذارم

من برای وطن خود نگرانم

                                نگران می فهمی؟

                                                          رضا دبیری جوان    19/2/88

                                   (((((((((((((((((((()))))))))))))))))))))))))))))

پانوشت ها :

1 - دیوان صائب تبریزی، جلد دوم،  به کوشش استاد محمد قهرمان، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ سوم 1375 ،   ص 947 .

2 - ديوان عمعق بخارايي، با مقابله ومقدمه و تصحيح استاد سعید نفيسي، انتشارات کتابفروشی فروغی،  1339 ،   تهران – ص 164

3 -  ...................

4 – دیوان ظهیرالدین فاریابی، به کوشش تقی بینش، مشهد ، چاپ اول 1337 - ص 364 .

5 - دیوان انوری، ج 2، به تصحیح و  اهتمام استاد محمد تقی مدرس، بنگاه ترجمه و نشر کتاب چاپ اول 1340 ص 760 .      

6-  روشنایی نامه -  دیوان ناصر خسرو،  به تصحیح شادروان استاد حاج نصرالله تقوی،  تهران، انتشارات اساطیر، چاپ اول 1386  -  ص523

شنا در دریا و تظاهر به روزه خواری
نقشه ی ایران (شعر)
فلسفه نام گذاری گل پسر(داستان و خاطره طنز)
گذر عمر در سه اپیزود (شعر)
دانلود رایگان قوانین و مقررات
مباحثی از حقوق ثبت 5 - مقررات ثبتی حاکم بر اراضی موات
تصویر طنز 27– باد آورده
پنج داستان کوتاه طنز (فابل) از جمیز تربر
حسرت - غزلی تازه از نجوا
دیوان بلخ 3 - کنکاش ضرب المثل
دیوان بلخ 2 - تعزیه دیوان بلخ
دیوان بلخ 1 - زندگی نامه محمد علی افراشته
امید کُشی
هجرانی ها (یازده دوبیتی منتشر نشده از دبیری جوان)
تقدیس وکالت
نگاهی به شرح های فارسی شهاب الاخبار
وقتی حق دفاع رنگ می بازد
پرسش و پاسخ حقوقي 43 - دستور تخلیه محل تجاری
واژگان بازنده
تصویر طنز 26 – خوش رقصی
زهد ریا و می سارا
پائیز در بهار
نظرسنجی برای تغییر نام خلیج فارس؟!!
کنکاش رابطه مالی وکلای دادگستری با موکلین
کاریکاتور حقوقی 25 – خالی کردن خانه
داستان یک مکتوبه (ایمیل)
نکوداشت استاد محمد قهرمان
مرثیه ای برای خوبی
داستان طنز - دستگیری حضرت فیل
مصرع رنگین و ترکیبات مشابه آن در ادب فارسی